Sabah ahıra girdiğinizde bir buzağının öksürdüğünü duydunuz. Burnu akıyor, belki yemine de eskisi kadar iştahla gitmiyor. Buzağıda öksürük çoğu zaman solunum yolu hastalığının ilk işaretidir ve erken yakalandığında iyi seyreder. Geç kalındığında akciğerde kalıcı hasar bırakır; hayvan ömrü boyunca geride kalır. Bu yazı, o sabah ne yapacağınızı sıraya koyar.
Öksürük tek başına ne söyler
Tek bir öksürük, tozlu yem karıştırırken ya da soğuk suyu hızlı içtiğinde de çıkar. Önemli olan tekrar edip etmediği ve yanında ne olduğudur. Şu üçlü bir arada görülüyorsa solunum yolu enfeksiyonu düşünmeniz gerekir:
- Gün içinde tekrarlayan öksürük; özellikle hayvan ayağa kalkınca ya da yürütülünce artan.
- Burun akıntısı. Başta berrak ve sulu olur, ilerledikçe koyulaşır ve sarı-yeşile döner.
- İştahta azalma, kulaklarda düşüklük, hayvanın sürüden ayrı ve durgun durması.
Buna hızlı ve zorlu nefes alma eklenirse durum artık hafif değildir. Sağlıklı bir buzağının dinlenirken nefes alışı sakin ve düzenlidir; göğüs hareketi zor fark edilir. Yan yan sallanarak, karnını kullanarak ya da ağzı açık nefes alan bir buzağının akciğerleri zorlanıyor demektir.
Ateş ölçmeden karar vermeyin
Öksürüğün ciddiyetini gözle kestirmek zordur; termometre kestirmez, söyler. Makattan ölçülen ateş sağlıklı buzağıda genellikle 38,5 ile 39,5 derece arasındadır. 39,5’in üzeri ateş, 40’ın üzeri yüksek ateştir ve enfeksiyonun vücuda yayıldığını gösterir.
Ölçümü sabah ve akşam tekrarlayın, sonucu tarih ve saatiyle not edin. Veteriner geldiğinde “dün akşam 40,2, bu sabah 40,4” diyebilmek, “biraz ateşi var galiba” demekten çok daha değerlidir; tedaviyi doğru seçmesini sağlar. Öksüren buzağı birden fazlaysa hepsinin ateşini ölçün; ateşi olanları ayırır, ateşsizleri takibe alırsınız.
Bugün ahırda yapılacaklar
Veteriner gelene kadar yapabilecekleriniz enfeksiyonun seyrini değiştirir:
- Öksüren buzağıyı diğerlerinden ayırın. Solunum yolu hastalıkları damlacıkla bulaşır; aynı bölmede kalan her buzağı risk altındadır.
- Bölme kuru, tozsuz ve hava akımı olmayan bir yer olsun. Cereyan ile havalandırma aynı şey değildir; hayvanın üstünden esen soğuk hava işi kötüleştirir, temiz hava iyileştirir.
- Altlığı değiştirin, kalın ve kuru sap serin. Islak altlıkta biriken amonyak kokusu akciğeri tahriş eder.
- Temiz su ve yemi burnunun dibine koyun. İştahsız hayvanın yem aramasını beklemeyin.
- Süt emen buzağıysa süt miktarını azaltmayın; enerjiye şimdi daha çok ihtiyacı var. Sütü soğuk vermeyin.
Elinizde geçen seferden kalan antibiyotiği kendi kendinize vermeyin. Yanlış ilaç ya da yanlış doz hem hastalığı maskeler hem de sonraki tedaviyi zorlaştırır. İlaç kararı ve arınma süresi veterinerinizindir.
Veterinerin aynı gün gelmesi gereken belirtiler
Bazı belirtiler beklemeye gelmez. Aşağıdakilerden biri varsa veterinerinizi bugün arayın, yarını beklemeyin:
- Ateş 40 derecenin üzerinde ve düşmüyor.
- Ağzı açık ya da boynunu uzatarak nefes alıyor; her nefeste karın kasları çalışıyor.
- Hiç yem yemiyor ve süt emmiyor, yatıp kalkmak istemiyor.
- Bir günden kısa sürede aynı bölmede ikinci, üçüncü buzağı öksürmeye başladı.
- Buzağı bir aylıktan küçük. Küçük buzağıda hastalık saatler içinde ilerler.
- Öksürükle birlikte ishal de var; iki hastalık bir arada hayvanı hızla düşürür.
Bunların dışında kalan hafif tablolarda, yani ateşi sınırda, iştahı yerinde, tek tük öksüren bir buzağıda 24 saat yakın takip makuldür. Takip demek sabah akşam ateş ölçmek ve not tutmak demektir; “bakalım geçecek mi” demek değildir.
Tekrarını önlemek için
Öksürük bir buzağıda başlıyorsa sorun çoğu zaman ahırdadır. Doğumdan sonraki ilk saatlerde yeterli ağız sütü almayan buzağı bağışıklığı zayıf başlar; kalabalık bölmeler, kapalı ve nemli ahır, ani soğuk ve sütten kesme stresi tabloyu tamamlar.
Ağız sütünü doğumdan sonraki ilk saatlerde ve yeterli miktarda verin. Bölme başına buzağı sayısını düşürün; tavanda ve duvarda ter damlası görüyorsanız havalandırmayı açın. Yeni gelen buzağıları birkaç gün ayrı tutun. Aşı programını veterinerinizle konuşun; solunum yolu hastalıklarına karşı aşılar vardır ve sürünün geçmişine göre planlanır.
ALSE ile
Danamın üç gündür öksürdüğünü, burnunun aktığını ve ateşinin 40,2 olduğunu kendi cümlelerinizle yazarsınız. ALSE eksik olanı sorar, yazdıklarınızı veterinerlik kaynaklarıyla karşılaştırır ve ön teşhis olarak durumu Hafif, Orta ya da Ciddi diye derecelendirir; bugün veteriner gerekiyorsa bunu ilk madde olarak yazar ve sonucu tarihiyle hayvanın kartına işler. Uygulama çıktığı gün haberiniz olsun; bekleme listesine katılın.