Süt yemlikten çıkar. Aynı ineğe aynı ahırda iki farklı rasyon verirseniz iki farklı süt alırsınız ve fark çoğu zaman litrelerle ölçülür. Rasyon hesabı bir laboratuvar işi gibi görünür, ama temel mantığı bir kâğıt ve kalemle kurulabilir. Bu yazı o mantığı anlatır; hassas ayarı, sizin yeminizin analiziyle bir uzman ya da uygulama yapar.
Rasyon nedir, neden hesaplanır
Rasyon, bir ineğin bir günde yediği yemlerin toplamıdır: silaj, kuru ot, yonca, saman, süt yemi, arpa, mineral. Hesaplanmasının sebebi ineğin ihtiyacının sabit olmamasıdır. 18 litre süt veren bir inekle 28 litre veren, aynı miktarda enerji ve proteinle idare edemez; kuru dönemdeki inek ise ikisinden de farklı beslenir.
Eksik rasyon sütü düşürür, ineği zayıflatır ve döl tutmayı geciktirir. Fazla ve dengesiz rasyon ise yem parasını boşa harcamakla kalmaz; işkembeyi bozar, topallık ve asidoza yol açar. Hesap, bu iki uçtan kaçınmak içindir.
Önce kuru madde: inek günde ne kadar yer
Yemlerin çoğu su taşır. Mısır silajının kabaca üçte biri kuru madde, gerisi sudur; kuru otta ise kuru madde yüzde 85’in üzerindedir. Bu yüzden rasyon kilo üzerinden değil, kuru madde üzerinden düşünülür.
Sağmal bir inek günde canlı ağırlığının yaklaşık yüzde 3’ü ile 4’ü arasında kuru madde yer. 600 kiloluk bir inek için bu 18 ile 24 kilo kuru maddedir. Yüksek verimli inek üst sınıra yaklaşır; düşük verimli ya da yeni doğurmuş inek alt sınırda kalır. Rasyonun ilk sorusu şudur: verdiğim yemlerin kuru maddesi bu aralığa geliyor mu.
Örnek: günde 25 kilo mısır silajı yaklaşık 8 kilo, 3 kilo kuru yonca yaklaşık 2,6 kilo, 7 kilo süt yemi yaklaşık 6,2 kilo kuru madde taşır. Toplam kabaca 17 kilo; 600 kiloluk bir inek için sınırın altında. Bu inek daha fazla yiyebilir. Sorun yem miktarı değilse, yemin önünde ne kadar süre kaldığıdır.
Kaba yem ve kesif yem dengesi
Kaba yem işkembeyi çalıştırır: silaj, kuru ot, yonca, saman. Kesif yem enerji ve protein yoğunluğu sağlar: süt yemi, arpa, mısır, küspe. İkisinin dengesi rasyonun omurgasıdır.
Kuru maddenin en az yüzde 40’ı kaba yemden gelmelidir; sağmal ineklerde yüzde 50 ile 60 arası kaba yem sağlıklı bir aralıktır. Kesif yem bu oranın üstüne çıktığında işkembe asitlenir: süt yağı düşer, dışkı sulanır, tırnaklar iltihaplanır. Süt artsın diye kesif yemi artırırken kaba yemi kesmek en sık yapılan hatadır.
Kaba yemin kalitesi kesif yem ihtiyacını belirler. İyi bir mısır silajı ve kaliteli yonca, düşük kaliteli samana göre çok daha fazla sütü kendi başına karşılar; aynı süt için daha az süt yemi gerekir.
Süt yemi ne kadar verilmeli
Yaygın kaba kural şudur: kaba yemin karşıladığı sütün üstündeki her 2 ile 2,5 litre için yaklaşık 1 kilo süt yemi. İyi kaba yemle beslenen bir inek kesif yem almadan da bir miktar süt verir; süt yemi bu tabanın üstünü karşılar.
Örnek: kaba yeminiz tek başına 10 litreyi karşılıyorsa ve inek 24 litre veriyorsa, aradaki 14 litre için 6 ile 7 kilo süt yemi gerekir. Süt 18 litreyken 7 kilo süt yemi veren ve 24 litre hedefleyen bir yetiştirici, süt yemini 9 ile 10 kiloya çıkarır; bu arada yoncayı da bir miktar artırır ki kaba yem oranı düşmesin.
Süt yeminin bir üst sınırı vardır. Günde 12 kilonun üstüne çıkan kesif yem çoğu inekte işkembe sorununa yol açar; bu noktadan sonra süt, yemi artırarak değil kaba yemin kalitesini yükselterek artar. Süt yemini bir öğünde değil, günde en az iki, mümkünse üç öğüne bölerek verin.
Rasyon değişikliği kademeli yapılır
İşkembedeki mikroplar yeme alışıktır; yem birden değişince onlar da bir hafta on gün bocalar. Bu sürede inek yemi iyi değerlendiremez, süt beklediğiniz kadar artmaz, hatta düşebilir.
Süt yemini iki üç günde yarım kilo artırarak yeni miktara 10 ile 14 günde ulaşın. Silaj partisi ya da yonca kaynağı değiştiğinde de eskiyle yeniyi birkaç gün karıştırarak geçin. Rasyonu değiştirdikten sonra süt ölçümünü ve dışkının kıvamını takip edin; dışkı sulanıyor, süt yağı düşüyorsa kesif yemi geri çekin.
Su rasyonun yazılmayan kalemidir. Sağmal inek günde ortalama 60 litrenin üzerinde su içer, sıcak havada çok daha fazla. Su yetersizse hiçbir hesap tutmaz.
ALSE ile
“Sağmal ineklerim günde 18 litre süt veriyor, 24 litreye çıkarmak istiyorum; hayvan başına 25 kilo mısır silajı, 3 kilo kuru yonca, 7 kilo süt yemi veriyorum” diye yazarsınız. ALSE her kalemi kilosuyla yeniden dengeler, hangisini artıracağınızı ve kaç güne yayacağınızı söyler; akıllı rasyon hesaplama sonucu hayvanın kartına kaydeder. Uygulama çıktığı gün haberiniz olsun; bekleme listesine katılın.