İneklerde topallık: nedenleri, tırnak arası yara ve ilk adımlar

Topallık, süt sığırcılığında meme iltihabı ve döl verimi sorunlarıyla birlikte en çok kayıp yaşatan üç sorundan biridir. Topallayan inek daha az yer, daha az yatıp dinlenir, süt verimi düşer, kızgınlık göstermez. Kayıp, hayvan ayağını hiç basamaz hale gelmeden çok önce başlar; bu yüzden erken fark etmek işin yarısıdır.

Topallığı erken fark etmek

İnek ayağını yerden kesmeden önce yürüyüşüyle konuşur. Şunlara bakın:

• Yürürken ve dururken sırtı kambur. Sağlıklı inek düz sırtla yürür.
• Adımları kısa; bir ayağını daha kısa süre yere basıyor, o adımda başını aşağı sallıyor.
• Sağımhaneye en son giriyor, yürümek istemiyor, sık sık ayak değiştiriyor.
• Uzun süre yatıyor, kalkmakta zorlanıyor.

Bu işaretleri gösteren ineği ertesi güne bırakmadan sabit bir yerde durdurup ayağına bakın. Topallığın hangi ayakta olduğunu anlamanın en kolay yolu, ineği düz ve sert zeminde yürütüp baş hareketini izlemektir: ağrıyan ön ayak yere basarken baş kalkar; ağrıyan arka ayakta ise kalça o tarafta yükselir.

En sık nedenler

Topallığın büyük bölümü tırnaktan, daha küçük bir bölümü eklem ve kaslardan gelir. Sık görülenler:

• Tırnak arası yara ve şişlik. İki tırnak arasındaki deri çatlar, bakteri girer, şişer ve kötü kokan bir akıntı başlar. Çamurlu ve dışkılı zeminde çok görülür.
• Taban ülseri ve beyaz çizgi hastalığı. Tırnak tabanında ağrılı bir bölge ya da tırnak duvarında ayrılma. Uzun süre sert betonda durmak ve dengesiz rasyon zemin hazırlar.
• Dijital dermatitis. Mortellaro diye de bilinir. Topuk üstünde nemli, kırmızı, kabarık ve ağrılı bir alan; ahırdan ahıra bulaşır.
• Laminitis. Kesif yemin birden artırılmasıyla işkembede asit yükselir, tırnak dokusu iltihaplanır. Çoğu zaman birden fazla ayakta ve aynı anda görülür.
• Uzamış tırnak ve yabancı cisim. Kesilmemiş tırnak yürüyüşü bozar; taş, çivi ya da tel tırnak arasına saplanır.

Nedeni kesin olarak söylemek ayağı kaldırıp bakmayı gerektirir; tedaviyi ve gerekiyorsa ilaç seçimini veterineriniz yapar. Sizin işiniz, o gelene kadar hayvanı doğru yerde tutmak ve gördüğünüzü doğru anlatmaktır.

Tırnak arası yara ve şişlik

Bu, kendi başınıza en kolay tanıyacağınız tablodur. İki tırnağın arasındaki deri kızarık, ıslak ve şiş; topuk üstüne kadar yayılan bir şişlik var; yaklaşınca kötü koku geliyor. İnek çoğu zaman o ayağa hiç basmak istemez, ateşi de yükselebilir.

Bu tabloda saat önemlidir. Erken yakalandığında tedaviye iyi cevap verir; günler geçtikçe iltihap eklemin içine iner ve hayvanın o ayağı kalıcı hasar görür. Şişlik tırnağın üstüne, bileğe doğru çıkıyorsa ya da iki gündür geçmiyorsa veteriner aynı gün görmelidir.

Bugün ne yapmalı, veteriner ne zaman gerekli

Veteriner gelene kadar yapacaklarınız:

• İneği kuru, temiz ve bol altlıklı bir bölmeye alın. Çamurlu zemin ve uzun yürüyüş yok.
• Ayağı temiz suyla yıkayın, tırnak arasını açıp bakın. Taş, çivi ya da tel varsa dikkatle çıkarın.
• Yıkadıktan sonra ayağı kurulayın. Islak kalan tırnak arası iyileşmez.
• Şişliğin nerede olduğunu, akıntıyı, kokuyu ve hayvanın ayağı ne kadar bastığını not edin. Tırnak arasının net bir fotoğrafını çekin; veterinere telefonda anlatmak yerine göstermek zaman kazandırır.
• Su ve yemi yakınına koyun. Yürümek istemeyen inek aç ve susuz kalır.
• Elde kalmış bir antibiyotiği ya da spreyi veterinere sormadan uygulamayın; süt ve et için arınma süresi doğar.

Şu durumlarda veterinerinizi bugün arayın:

• Ayağını hiç basmıyor ya da üç ayak üstünde yürüyor.
• Şişlik tırnağın üstüne, bileğe doğru yayılıyor.
• Ateşi var, yem yemiyor, süt bir günde belirgin düştü.
• Tırnak arasından kanlı ya da yoğun akıntı geliyor.
• İki gün geçti, kuru bölme ve temizliğe rağmen iyiye gitmiyor.
• Gebeliğin son döneminde ya da yeni doğum yapmış bir inek.

Sürüde aynı anda birden fazla inek topallıyorsa nedeni tek bir hayvanda aramayın. Zemin, ayak banyosu ve rasyon o an incelenmesi gereken üç başlıktır.

Ahırda önlem

Topallığın çoğu zemin ve bakımla önlenir. Yürüme yollarını kuru tutun, dışkıyı günde birkaç kez sıyırın. Sürü için düzenli ayak banyosu uygulayın; hangi solüsyonu ne sıklıkla kullanacağınızı veterinerinizle belirleyin. Tırnak bakımını yılda iki kez, düzenli olarak yaptırın; kuru döneme girerken tırnak kesimi iyi bir alışkanlıktır. Kesif yemi kademeli artırın, rasyonda kaba yemi eksik etmeyin; laminitisin başladığı yer yemliktir. Rasyonun nasıl dengeleneceğini süt ineği rasyon hesaplama yazısında anlattık.

ALSE ile

İneğinizin sağ arka ayağına basmadığını yazar, tırnak arasının fotoğrafını sohbete eklersiniz. ALSE fotoğraf analizi ile gördüklerini tek tek yazar, durumu Sağlıklı, Dikkat ya da Acil diye işaretler ve bugün yapılacakları sıraya koyar; sonuç tarihiyle hayvanın kartına kaydedilir, veteriner geldiğinde önünde durur. Uygulama çıktığı gün haberiniz olsun; bekleme listesine katılın.